تاریخچه عمارت شمس العمارة؛ بلندترین آسمان خراش تهران در عصر قاجار + راهنمای بازدید

در قلب تهران قدیم و در میان هیاهوی بازار بزرگ، بنایی سر به فلک کشیده خودنمایی می کند که نه تنها بلندترین سازه زمان خود بود، بلکه نمادی از آمیختگی هنر اصیل ایرانی با دستاوردهای نوین معماری جهان به شمار می رفت. عمارت شمس العمارة در مجموعه تاریخی کاخ گلستان، روایتی است از بلندپروازی های پادشاهی که سودای دیدن پایتخت از فراز آسمان را در سر داشت و معماری که با الهام از بناهای تاریخی و فرنگی، شاهکاری ماندگار خلق کرد. این عمارت پنج طبقه با تزئینات خیره کننده، ساعت تاریخی و داستان های ناگفته اش، همچنان یکی از جذاب ترین بخش های کاخ گلستان و مقصدی مهم برای علاقه مندان به تاریخ، هنر و معماری دوره قاجار است. درک جایگاه و اهمیت این بنا، نیازمند واکاوی دقیق جزئیات ساخت، سبک معماری و کاربری های مختلف آن در طول زمان است.

تاریخچه و هدف از ساخت بنای شمس العمارة

ساخت عمارت شمس العمارة به دستور مستقیم ناصرالدین شاه قاجار صورت گرفت. شاه پس از اولین سفر خود به اروپا در سال 1244 خورشیدی (1282 قمری)، تحت تأثیر ساختمان های بلندمرتبه فرنگی قرار گرفت و تمایل پیدا کرد بنایی مشابه در پایتخت خود داشته باشد. هدف او این بود که بتواند از بالای آن، چشم انداز وسیعی از شهر تهران دارالخلافه ناصری و محوطه زیبای باغ گلستان را تماشا کند و این منظره را با مهمانان خاص خارجی خود به اشتراک بگذارد. البته الهام گیری تنها از فرنگ نبود؛ ساخت بنایی مرتفع، یادآور عمارت عالی قاپو در اصفهان بود که نمادی از قدرت و اشراف بر محیط اطراف محسوب می شد.

کار ساخت این بنا در همان سال 1244 هجری شمسی آغاز شد و تحت نظارت و مباشرت دوستعلی خان نظام الدوله معیرالممالک، خزانه دار و رئیس ضرابخانه دربار، به سرعت پیش رفت. نقشه این بنا توسط استاد علی محمد کاشی، یکی از برترین معماران آن دوره که با اسلوب معماری غربی نیز آشنایی داشت، طراحی شد. ساخت و تجهیز این عمارت مجلل با مبلمان و فرش و اثاثیه، تنها 40 هزار تومان هزینه دربرداشت و پس از دو سال، در سال 1246 خورشیدی (1284 قمری) به اتمام رسید. تاریخ اتمام بنا را با حساب جمل «کاخ شاهنشاه» نیز نامیده اند که گویای اهمیت و جایگاه آن برای شاه بوده است.

معماری و سبک ساخت؛ تلفیق هنر ایرانی و غربی

معماری عمارت شمس العمارة نمونه ای شاخص از تلفیق سبک ها در دوره قاجار است که نشان دهنده تأثیرپذیری از معماری غربی در کنار حفظ اصول و عناصر معماری سنتی ایرانی است. این بنا دارای پنج طبقه مجزا است که ارتفاع کلی آن به حدود 35 متر می رسد و در زمان ساخت، آن را به مرتفع ترین سازه در تهران تبدیل کرده بود. این عمارت را می توان آغازگر سبکی نوین در معماری ایران دانست که بعدها به «سبک تهران» معروف شد.

یکی از نوآوری های بسیار مهم در ساخت این عمارت، استفاده از اسکلت و ستون های فلزی (چدنی) در طبقات بالایی و همچنین در ساخت نرده های ایوان ها و بالکن ها است. این موضوع شمس العمارة را به اولین سازه با اسکلت فلزی در ایران تبدیل می کند. نمای بیرونی بنا با کاشی کاری های رنگارنگ و طرح های متنوع تزئین شده است که ترکیبی از نقوش ایرانی و تصاویری با الهام از طبیعت و معماری اروپایی را به نمایش می گذارد. طراحی کلی بنا به صورت دو برج قرینه در کنار یکدیگر است که در مرکز به هم متصل می شوند و یک ایوان اصلی در طبقه همکف دارند. پله های این بنا ارتفاعی حدود 40 تا 45 سانتی متر دارند که رفت و آمد از آن ها را کمی دشوار می سازد، اما این طراحی برای ایجاد دسترسی به طبقات بالا و حفظ تناسب بصری در آن دوران ضروری بوده است.

فضاهای داخلی؛ از تالار شاه نشین تا اتاق های گوشواره

عمارت شمس العمارة شامل فضاهای متنوعی در طبقات مختلف است که هر یک کاربری و تزئینات خاص خود را دارند. مهم ترین فضای بنا در طبقه همکف واقع شده است که شامل یک ایوان اصلی ورودی و تالار وسیع شاه نشین است. تالار شاه نشین با آینه کاری های بسیار نفیس و کم نظیر پوشیده شده و محل اصلی پذیرایی یا جلوس شاه برای تماشای چشم انداز شهر بوده است.

در دو طرف تالار شاه نشین، اتاق هایی قرار دارند که به «گوشواره» معروف هستند. این اتاق ها که به صورت قرینه طراحی شده اند، دارای تزئینات داخلی قابل توجهی می باشند و نام گوشواره به دلیل قرارگیری آن ها در کنار تالار اصلی و اهمیت تزئیناتشان به آن ها اطلاق شده است، شبیه به گوشواره هایی که در کنار صورت قرار می گیرند و زیبایی آن را دوچندان می کنند. طبقات بالایی شامل اتاق ها و تالارهای کوچک تری هستند که با تزئیناتی نظیر نقاشی، آینه کاری و پنجره های مشبک تزئین شده اند و احتمالاً برای استراحت، پذیرایی های خصوصی تر یا دسترسی به بالکن ها و تماشای منظره استفاده می شده اند.

تزئینات، آینه کاری و کاشی کاری های هفت رنگ

تزئینات عمارت شمس العمارة یکی از نقاط قوت و دلایل شهرت جهانی این بناست. کاشی کاری های هفت رنگ با طرح ها و نقوش متنوع، بخش وسیعی از نمای بیرونی و برخی فضاهای داخلی را پوشانده است. این کاشی ها شامل تصاویری از طبیعت، مناظر اروپایی، سربازان قاجاری و صحنه هایی از زندگی روزمره هستند که با سبک نقاشی قاجاری اجرا شده اند.

آینه کاری های استادانه، به ویژه در تالار شاه نشین و اتاق های گوشواره، فضایی خیره کننده و پرنور ایجاد کرده اند که نمونه ای بی نظیر از هنر آینه کاری در ایران محسوب می شود. استفاده از آینه در وسعت زیاد و با طرح های پیچیده، انعکاس نور را افزایش داده و به فضا عمق و شکوه می بخشد. علاوه بر این، ازاره های مرمرین در طبقه همکف با نقوش برجسته گیاهی و حیوانی تزئین شده اند که زیبایی و غنای تزئینات بنا را تکمیل می کنند.

داستان ساعت شمس العمارة و افسانه جغدها

یکی از مشهورترین و جذاب ترین بخش های عمارت شمس العمارة، ساعتی است که بر بلندای یکی از برج های آن نصب شده است. این ساعت هدیه ای از ملکه ویکتوریای انگلستان به ناصرالدین شاه قاجار بود. پس از ورود به ایران، تصمیم گرفته شد که در مرتفع ترین نقطه پایتخت، یعنی بر فراز شمس العمارة نصب شود تا صدای ناقوس آن به گوش تمام شهروندان تهران برسد و آن ها را از گذر زمان آگاه کند. در آن زمان، این ساعت به عنوان اولین ساعت عمومی شهر، مرجع تنظیم کارهای مردم بود.

با این حال، صدای بلند ناقوس ساعت پس از مدتی موجب گلایه ساکنان کاخ و اطراف شد و به دستور شاه، اقداماتی برای کاهش صدای آن صورت گرفت. این دستکاری ها توسط افراد نابلد انجام شد و متأسفانه باعث از کار افتادن ساعت برای دهه ها گردید. سرانجام در فروردین ماه 1400، پس از یک دوره مرمت طولانی و تخصصی، ناقوس آن مجدداً به صدا درآمد و نماد زمان سنجی در تهران قدیم دوباره زنده شد. افسانه های جالبی نیز درباره این ساعت وجود دارد، از جمله اینکه محل زندگی دو جغد است که خروج آن ها را به اتفاقات بد تاریخی نظیر ترور ناصرالدین شاه نسبت می دهند.

مرمت و وضعیت کنونی به عنوان موزه

عمارت شمس العمارة به عنوان یک بنای تاریخی ارزشمند، در طول زمان نیازمند نگهداری و مرمت بوده است. یکی از دوره های مهم مرمت این عمارت در سال 1376 خورشیدی به اتمام رسید که شامل اقدامات گسترده ای برای استحکام بخشی سازه، بازسازی تزئینات آسیب دیده نظیر کاشی کاری ها و آینه کاری ها و رسیدگی به مشکلات احتمالی دیگر بود.

در حال حاضر، عمارت شمس العمارة به عنوان بخشی از مجموعه کاخ موزه گلستان برای بازدید عموم در دسترس است. به دلیل ملاحظات مربوط به حفظ سلامت و پایداری سازه بنا و قدمت مصالح، تردد تعداد زیاد بازدیدکننده در طبقات بالایی می تواند به سازه آسیب برساند. بنابراین، تنها طبقه همکف عمارت که شامل ایوان، تالار شاه نشین و اتاق های گوشواره است و حاوی بخش قابل توجهی از تزئینات نفیس بنا می باشد، به عنوان بخش قابل بازدید و موزه در نظر گرفته شده است. در این موزه، عکس های قدیمی کاخ گلستان، اسناد و مکاتبه هایی از زمان قاجار و پهلوی به نمایش گذاشته شده است.

راهنمای کامل بازدید؛ آدرس، ساعت و مسیر دسترسی

سوالات متداول درباره عمارت شمس العمارة