اکوتوریسم از نظر سازمان جهانی گردشگری به سفری مسئولانه به مناطق طبیعی گفته می شود که به حفظ محیط زیست کمک کرده، رفاه جوامع محلی را تامین می کند و شامل آموزش و تفسیر طبیعت برای گردشگران است. این نوع گردشگری بر پایه احترام به فرهنگ بومی، کاهش ردپای کربنی و حمایت از اقتصاد محلی بنا شده است تا از تخریب منابع طبیعی برای نسل های آینده جلوگیری شود.
جایگاه سازمان جهانی گردشگری در تعریف مفاهیم نوین سفر
سازمان جهانی گردشگری ملل متحد که با نام اختصاری UNWTO شناخته می شود، به عنوان معتبرترین نهاد بین المللی در حوزه صنعت سفر و گردشگری، چارچوب ها و تعاریف استانداردی را برای انواع فعالیت های گردشگری ارائه می دهد. یکی از پرکاربردترین و در عین حساس ترین مفاهیم در دهه های اخیر، اکوتوریسم یا طبیعت گردی مسئولانه است. بسیاری از افراد و حتی فعالان صنعت سفر، این مفهوم را با گردشگری پایدار یا گردشگری طبیعت محور اشتباه می گیرند. درک دقیق مرزهای این مفاهیم، هم برای سیاست گذاران کلان و هم برای گردشگرانی که به دنبال سفرهای اخلاقی و مسئولانه هستند، اهمیت ویژه ای دارد.
تعریف رسمی اکوتوریسم از دیدگاه سازمان جهانی گردشگری
سازمان جهانی گردشگری در اسناد و بیانیه های رسمی خود، اکوتوریسم را این گونه تعریف می کند:
گردشگری طبیعت محوری که در آن انگیزه اصلی مسافر، مشاهده، شناخت و لذت بردن از چشم اندازهای طبیعی، گونه های گیاهی و جانوری وحشی و همچنین ویژگی های فرهنگی جاری و گذشته این مناطق است.
اما این تعریف پایه، تنها نیمی از ماجراست. سازمان جهانی گردشگری در تکمیل این تعریف و برای جلوگیری از سوء استفاده های تجاری تحت عنوان سبز شویی، سه رکن اساسی را به این مفهوم اضافه می کند. یک فعالیت گردشگری تنها زمانی در زمره اکوتوریسم قرار می گیرد که سه شرط زیر را همزمان داشته باشد:
- حفظ و صیانت از محیط زیست و منابع طبیعی
- تامین رفاه اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی و میزبان
- وجود برنامه های تفسیری و آموزشی برای گردشگران جهت درک عمیق تر محیط
ارکان و اصول کلیدی اکوتوریسم بر اساس استانداردهای UNWTO
برای درک بهتر این مفهوم، باید به اصول عملیاتی آن نگاه کنیم. سازمان جهانی گردشگری با همکاری برنامه محیط زیست ملل متحد، چارچوبی را تدوین کرده است که نشان می دهد اکوتوریسم در عمل چگونه باید اجرا شود و از چه معیارهایی پیروی می کند.
کاهش اثرات منفی زیست محیطی
یکی از مهم ترین دغدغه های UNWTO، جلوگیری از تخریب مقاصد گردشگری است. در اکوتوریسم، تمام فعالیت ها باید به گونه ای طراحی شوند که کمترین ردپای اکولوژیک را بر جای بگذارند. این موضوع شامل مدیریت پسماند، استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر در اقامتگاه های بوم گردی، محدود کردن تعداد بازدیدکنندگان بر اساس ظرفیت برد منطقه و جلوگیری از آلودگی منابع آبی می شود. ظرفیت برد به معنای حداکثر تعداد بازدیدی است که یک منطقه طبیعی می تواند بدون آسیب دیدن ساختارهای فیزیکی، اکولوژیکی و اجتماعی خود پذیرا باشد.
آگاهی بخشی و آموزش متقابل
اکوتوریسم یک خیابان یک طرفه نیست. سازمان جهانی گردشگری تاکید دارد که این نوع گردشگری باید برای هر دو طرف یعنی هم گردشگر و هم جامعه میزبان، جنبه آموزشی داشته باشد. گردشگران باید با مفاهیم بوم شناسی، اهمیت تنوع زیستی و فرهنگ بومی منطقه آشنا شوند. از سوی دیگر، جوامع محلی نیز باید نسبت به ارزش های طبیعی و فرهنگی منطقه خود آگاه شده و نحوه مدیریت پایدار آن را بیاموزند. تفسیر محیطی توسط راهنمایان آموزش دیده، نقش کلیدی در این بخش ایفا می کند.
توانمندسازی اقتصادی جوامع محلی
در مدل های سنتی گردشگری انبوه، اغلب سود حاصل از فعالیت ها به شرکت های بزرگ و خارج از منطقه می رسد. اما در تعریف اکوتوریسم از نظر سازمان جهانی گردشگری، درآمد باید مستقیما به اقتصاد محلی تزریق شود. استفاده از راهنمایان بومی، خرید محصولات و صنایع دستی محلی، و اقامت در اقامتگاه های بوم گردی که توسط ساکنان منطقه اداره می شود، از مصادیق بارز این اصل است. این رویکرد باعث می شود تا گردشگری به یک ابزار توسعه محلی تبدیل شود.
احترام به فرهنگ و سنت های بومی
محیط طبیعی و فرهنگ انسانی در هم تنیده هستند. UNWTO تاکید می کند که اکوتوریسم باید با حساسیت فرهنگی بالا انجام شود. گردشگران باید آداب و رسوم، باورها و سبک زندگی جوامع محلی را محترم بشمارند و این تعاملات باید بر پایه برابری و احترام متقابل شکل بگیرد. هرگونه رفتار که منجر به کالانگاری فرهنگ یا ایجاد تنش اجتماعی شود، در تضاد کامل با اصول اکوتوریسم است.
تفاوت اکوتوریسم با گردشگری پایدار و طبیعت گردی ساده
بسیاری از افراد این اصطلاحات را به جای یکدیگر به کار می برند، اما از نظر علمی و بر اساس دسته بندی های سازمان جهانی گردشگری، تفاوت های ظریف و مهمی بین آن ها وجود دارد. درک این تفاوت ها به انتخاب سفرهای مناسب تر کمک شایانی می کند.
| شاخص مقایسه | طبیعت گردی ساده | اکوتوریسم | گردشگری پایدار |
|---|---|---|---|
| هدف اصلی | لذت بردن از طبیعت و تفریح | آموزش، حفظ محیط زیست و حمایت از محلی ها | توسعه متوازن اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی |
| تمرکز جغرافیایی | مناطق طبیعی و بکر | مناطق طبیعی همراه با فرهنگ بومی | تمام مقاصد گردشگری (شهری، روستایی، طبیعی) |
| نقش جامعه محلی | ممکن است نقشی نداشته باشند | ذینفع اصلی و مشارکت کننده فعال | بخشی از چرخه توسعه منطقه |
| آموزش و تفسیر | الزامی نیست | الزامی و بخش جدایی ناپذیر سفر | بسته به نوع مقصد متغیر است |
چالش های پیش روی اکوتوریسم و پدیده سبز شویی
با وجود تمام مزایا و اصول مشخص شده توسط سازمان جهانی گردشگری، اجرای دقیق این مفاهیم با چالش های جدی روبرو است. سبز شویی یا Eco-washing یکی از بزرگترین تهدیدها برای اعتبار این صنعت است. بسیاری از هتل ها، آژانس های مسافرتی و تورهای طبیعت گردی تنها از کلمه اکو برای جذب مشتری و توجیه قیمت های بالاتر استفاده می کنند، اما در عمل هیچ یک از اصول حفظ محیط زیست یا حمایت از جوامع محلی را رعایت نمی کنند.
سازمان جهانی گردشگری در تلاش است تا با ایجاد استانداردهای جهانی و سیستم های تایید صلاحیت، اینگونه تخلفات را کاهش دهد. با این حال، وظیفه اصلی بر دوش گردشگران است تا با آگاهی از تعاریف واقعی، تقاضا برای سفرهای genuinely مسئولانه را افزایش دهند.
اقدامات عملی برای گردشگران جهت رعایت اصول اکوتوریسم
برای اینکه سفر شما از نظر سازمان جهانی گردشگری در زمره اکوتوریسم قرار بگیرد، باید مجموعه ای از اقدامات عملی را در طول سفر رعایت کنید:
- انتخاب اقامتگاه های بوم گردی که دارای گواهینامه های زیست محیطی هستند و از انرژی های پاک استفاده می کنند.
- استفاده از خدمات راهنمایان محلی که دانش عمیقی از بوم شناسی و فرهنگ منطقه دارند.
- خرید سوغات و محصولات غذایی مستقیما از تولیدکنندگان بومی و پرهیز از خرید محصولات ساخته شده از گونه های گیاهی یا جانوری در معرض خطر.
- رعایت کامل اصل ترک هیچ ردی جز رد پا در طبیعت و مدیریت کامل زباله های تولید شده در طول سفر.
- احترام به حریم خصوصی ساکنان بومی و کسب اجازه پیش از عکاسی از افراد یا اماکن مقدس و فرهنگی.
نقش اکوتوریسم در توسعه پایدار جهانی
سازمان جهانی گردشگری، اکوتوریسم را یکی از ابزارهای کلیدی برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار ملل متحد می داند. این نوع از گردشگری می تواند به تحقق اهدافی مانند پایان دادن به فقر، ایجاد کار شایسته و رشد اقتصادی، کاهش نابرابری و اقدام برای اقلیم کمک شایانی کند. وقتی یک منطقه روستایی یا حاشیه یک پارک ملی به مقصد اکوتوریسم تبدیل می شود، ساکنان بومی انگیزه پیدا می کنند تا از جنگل ها، حیات وحش و منابع آبی خود محافظت کنند، زیرا این منابع اکنون برای آن ها ارزش اقتصادی و معیشتی دارند. این تغییر نگرش، از شکار غیرمجاز، قطع درختان و تخریب زیستگاه ها جلوگیری می کند و یک چرخه مثبت از حفاظت و توسعه را ایجاد می نماید.
جمع بندی
اکوتوریسم تنها یک سفر تفریحی به دل طبیعت نیست، بلکه یک فلسفه و سبک سفر است که بر پایه مسئولیت پذیری بنا شده است. تعریف اکوتوریسم از نظر سازمان جهانی گردشگری به ما نشان می دهد که چگونه می توان از زیبایی های طبیعی لذت برد بدون آن که به آن ها آسیبی برسد. با رعایت اصول حفظ محیط زیست، حمایت از اقتصاد محلی و آموزش مستمر، می توان تضمین کرد که نسل های آینده نیز فرصت تماشای این شگفتی ها را خواهند داشت. انتخاب یک سفر مسئولانه، اولین و مهم ترین گام برای تبدیل شدن به یک اکوتوریست واقعی و حفظ میراث طبیعی کره زمین است.